БИ УРАН БҮТЭЭЛЭЭРЭЭ ХИЛЭЭ ХАМГААЛСААР ИРСЭН, ЦААШИД Ч ...
  • 11:07
  • 480
Хилчид хотод амьдарч байгаа биднээс илүү жаргалтай, илүү амар тайван, илүү эерэг, илүү бүтээлч байж чаддаг. Гэтэл амьдралын утга учир энэ шүү дээ.

МҮОНТ-ийн сэтгүүлч Ц.АЛТАНЦЭЦЭГ

Анхны томилолт ба хил

Миний бие хил, хилчидтэйгээ 1996 оноос холбогдсон гэж болно. Телевизийн сэтгүүлч болсоор анхны томилолт Увс аймгийн хилийн анги руу байлаа. Тэр үед Увсын хилийн ангийн захирагч, хурандаа Гөлөгөө гэж хүн байв. Туватай хиллэдэг, малын хулгай маш ихтэй, цагийн байдал хүнд үе. Тиймээс ч ОХУ-ын болон Монгол Улсын талаас хил дээр уулзалт хийж, малын хулгайтай тэмцэх талаар хоёр орны хилчид хэрхэн ажиллах ёстойг сурвалжлахаар очсон юм. Энэхүү үйл явдал хилчидтэй танилцах боломжийг олгов. Харин сэтгүүлч миний бие 2000 он гарсаар хуулийн нэвтрүүлэг бэлтгэх болсон юм. Тэгтэл наадмын нэвтрүүлэг хийхээр болов. Хуулийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг хүн яаж наадмын нэвтрүүлэг хийх билээ гэж бодон хошууч генерал Ц.Сэргэлэн рүү утасдлаа. Хилчид хэрхэн наадамладаг, баяр наадмын үед ямар байдалтай ажилладаг талаар нэвтрүүлэг хийх саналаа хэлэхэд маш сайхан хүлээж авсан юм. Ингээд Хилийн 0129 дүгээр ангийн дугаар заставаас наадмын нэвтрүүлэг бэлтгэж, ХХТХГ-үүдтэй ч уулзав. Застав бөхөө барилдуулж, морио уралдуулж гэхдээ өндөржүүлсэн бэлэн байдалд хилчид үүрэг гүйцэтгэж байгаа талаар нэвтрүүлэг бэлтгэсэн нь олны сэтгэлд хүрч билээ. Тухайн жил наадмын шилдэг нэвтрүүлгээр шалгарч, нэг сая төгрөгөөр шагнуулж байлаа. 

Хил ба уран бүтээл

Дорнод аймаг руу томилолт аваад явлаа. Тэр үед Дорнодын хилээр машин хулгайгаар гаргах бизнес ид цэцэглэж байв. Машин хулгайгаар гаргах гэж байсан хүмүүс хилийн манаатай таарч, хилчид анхааруулга өгөхөд хариу буудаж ёстой л халуун цэг дээр бид нэвтрүүлэг бэлтгэсэн юм. “Дорнод хил дээрх буун дуу” нэвтрүүлэг бэлтгэсэн нь 1997 оны “Тэргүүний сэтгүүлч” шагналын эзэн болгосон түүхтэй. Халх голын хилийн 0191 дүгээр салбар байгуулагдах үед хил рүү дахин томилолт авав. Тухайн үед анги, салбарынхаа ялгааг ч мэддэггүй байлаа. Заставын даргын тухай олон нэвтрүүлэг хийж бэлтгэсэн юм. Шинээр төгсөж ирсэн заставын дарга, ид ажиллаж байгаа дунд насны заставын дарга, чөлөөндөө гарах дөхсөн заставын дарга буюу гурван үеийн төлөөлөл болгож нэвтрүүлэг хийж байлаа. Шинэхэн сургууль төгссөн дэслэгч залуу заставт томилогдож, ажил амьдралынхаа гарааг хэрхэн эхэлж байгааг олон нийтэд хүргэнэ гэдэг маш том хариуцлага. Эх оронч сэтгэлтэй залуусыг хилд алба хаахыг уриалан дуудах, энэ гэгээн үйлсэд зүтгүүлэх, цэргийн алба хаах хүсэл сэтгэлийг төрүүлэх нь миний гол зорилго. Энэ зорилго ч биелэлээ олсон. Сүүлийн үед ажиглаж байхад Хилийн цэрэгт хүүхдээ алба хаалгах сонирхолтой эцэг, эхчүүдийн тоо эрс өсчээ. Миний найз нөхөд, дүү нар, сэтгүүлчид ч хүүхдээ Хилийн цэрэгт явуулах гэсэн хандлагатай болж. Энэ нь хил хамгаалах албаны, хилчдийн талаар ард иргэд ойлголт сайтай болсны илэрхийлэл биз ээ. 

Хил, хилчдийн үнэ цэнэ

Хилчдийн талаарх сурвалжлага, нэвтрүүлгийг газар орон дээрээс бэлтгэх нь хилчдийн албаны онцлог, тэдний эх оронч сэтгэл, бахархал, омогшил, үнэ цэнэ юунд оршдогийг гаргахад чиглэгддэг. Хилчид газар шороо, улсынхаа дархан хилийг хамгаалж зогсохдоо эх орон гэдэг зургаахан үсгийг зүрх сэтгэл, тархи оюундаа шингээн, бат зогсож чаддаг нь үнэхээр бахархалтай. Магтахгүй байхын аргагүй өөр нэг зүйл бол эр нөхрөө даган хил дээр ажиллаж байгаа тэдний ар гэр юм. Тэд энх цагийн баатрууд. Бяцхан хүүхдүүд хил дээр эх орныхоо үнэ цэнийг мэдэрч өсөж байгаа нь бахархалтай. Тиймээс ч удам залган хилчид төрдөг. Хилчин бүсгүйчүүдийн ур ухаан, чадвар дэндүү гайхалтай. Хилийн хаана ч яваад очсон, ширээ дүүртэл нь идээ будаа засаж, орж гарсан хүмүүсийг сэтгэл дүүргэн дайлж цайлах нь гайхалтай. Зарим нь сайхан залуу насаа хэн ч байхгүй, юу ч байхгүй, буйдхан газар өнгөрөөгөөд гэж бодож магадгүй. Харин ч эсрэгээрээ тийм биш. Хилчид хотод амьдарч байгаа биднээс илүү жаргалтай, илүү амар тайван, илүү эерэг, илүү бүтээлч байж чаддаг. Гэтэл амьдралын утга учир энэ шүү дээ. Би хилчдээс мууг олж хардаггүй. Харин өрөөл нэгэн хилчдийн талаар буруу зөрүү ярих юм бол өмөөрнө. Хэдийгээр би эх орноо цээжээрээ хамгаалаад манаж зогсохгүй ч хилчдээ үг, хэлээрээ хамгаалах уран бүтээлч билээ, би. 

“Онц хилчин” болсон түүх

Хошууч генерал Д.Базарсадтай хамт застав руу явж байтал, “За манай онц хилчнээр юу байна даа” гэж асуув. Би гайхаж, “Би онц хилчин биш шүү дээ” гэтэл “Уг нь өөрийг чинь “Онц хилчин”-д тодорхойлж явуулсан юмсан” гэв. МҮОНТ-ийн ойгоор шагнуулахаар намайг тодорхойлсон юм билээ. Тэр үед Хил хамгаалах байгууллага, Батлан хамгаалах яамтай нийлчихсэн үе байв.  Шагналын тодорхойлолт цаанаа очоод хасагдсан юм билээ. Тухайн үед би “Онц хилчин” гэж ямар шагнал болохыг сайн ойлгохгүй явсан юм. Гэхдээ тэр үеэс хойш миний бие хилчдийнхээ амьдралыг илүүтэй сурвалжилж, нэвтрүүлэг, кино хийх болж, хилчдийн үнэ цэнийг олон нийтэд хүргэх ажилтай болсон юм. Ингээд Хил хамгаалах байгууллага үүсэж, хөгжсөний 80 жилийн ойгоор буюу 2013 онд “Онц хилчин” тэмдгээр шагнуулсан. Цэрэг хувцас өмсөж, мөрдэс зүүн, цэцэн буу мөрөвчлөөгүй ч сэтгүүлч хүний хувьд хилчдийнхээ талаар маш олон нэвтрүүлэг бэлтгэж хүргэсэн юм. Энэ үйлсийг минь үнэлж “Онц хилчин” тэмдгээр шагнасан гэж боддог. “Онц  хилчин” хүний хувьд хилийн тэнгэр цэлмэг, хил тайван байх нь эх орон амгалан байна гэсэн үг гэж бодож явдаг юм.

“Мартах ёсгүй он жилүүд” баримтат кино

2018 онд Байтаг Богдын тулгаралтын 80 жил болж, ойг тохиолдуулан хоёр ангит түүхэн баримтат кино бүтээх хариуцлагатай ажлыг хүлээн авав. Ингээд томилолт авч газар оронд 10 хоног ажиллан зураг авалт хийсэн юм. Байтаг Богдод болсон тулгаралтыг хүмүүс тэр болгон мэддэггүй. Тухайлбал, хилээс төрсөн баатрууд дунд жирийн нэгэн ард Бадам баатар багтдаг. Бадам яагаад баатар болсныг тэр бүр хүмүүс мэддэггүй. Мэдээж түүхэн баримтат кино учраас түүхийн холбогдолтой маш их материал уншина, судална, түүхчидтэй уулзана, ярилцана. Үзэгчдэд энгийн ойлгомжтойгоор олон нийтэд хүргэхэд зорино. Байтаг Богдын тулгаралт гэнэт эхэлчихсэн юм биш. Өнөөдрийн Шинжьян Уйгуртай хиллэж байгаа баруун хязгаар байнгын цагийн байдалтай байсан бөгөөд тулгаралтууд ч удаа дараа гарч байв. Энэ тулгаралттай хамгийн түрүүнд хилчид нүүр тулдаг байсан бөгөөд хамгийн хүнд ачааг хилчид л үүрч байсан. Ингээд Гоминдааны цэрэг, Оспаны дээрэмчидтэй хилчид хэрхэн тулалдаж, дархан хилээ давуулж гаргахгүйн тулд яаж амиа зольж байсныг гурван ангит “Мартах ёсгүй он жилүүд” киногоор харуулсан. Энгийн хүмүүс армийнхныг зөвхөн тулалдаж байсан гэж ойлгодог. Гэтэл үнэндээ буун дуу гарахад хилчид анх тулдаг байсан. Тэр бүү хэл арми давшилт хийлээ гэхэд замыг чөлөөлөх үүргийг хилчдэд өгдөг байв. Энэ бүхэнд хилчдийн гүйцэтгэж байсан үүрэг маш их. Хэдийгээр энх цаг ч гэлээ хилчид энэ түүхэн халааг үргэлжлүүлж яваа баатарлаг үйлстэнгүүд. Энх цагийн үед ч баруун хязгаар цагийн байдалтай байлаа. Малын хулгай, дамын наймаа, хулгайн ан энэ бүхэнтэй хилчид л тулгарна. Одоо ч цагийн байдал бий. Иймэрхүү нөхцөл байдалд амиа алдсан хилчид цөөнгүй. Сэтгүүлчийн хувьд үзэгч олонд мэдээллийг үнэн зөв байдлаар хүргэх, хилчдийнхээ үйлсийг, үнэн бодит түүхийг ийнхүү өөрийн уран бүтээлээрээ үзүүлэхийг зорьж ирсэн билээ. Зорьж байгаа, цаашид ч зорих болно. 

Санаж явбал бүтнэ

Хилчдийн тухай ганц ангит кино хийх бодол надад бий. Өмнөговийн заставын дарга хулгайн анчидтай тэмцэж яваад буудалцаан болж ял авсан үнэн түүх байдаг. Тэр хүний амьдралыг сонсоход зовлон жаргал ээлжилсэн, их баялаг түүхтэй хүн. Тиймээс ч уран бүтээл болгох хүсэлттэй явдаг юм. Ингээд хилчдэдээ сайн сайхныг ерөөж, үйлс нь ариун байхыг хүсье.

Сэтгэгдэл үлдээх
Сэтгэгдэлүүд (1)
sarantsetseg [10.3.100.98] 22:51
Minii mundag egch.
Хариулах